Wczesne Wspomaganie Rozwoju Dziecka
Mowa

mgr Magdalena Konieczna – logopeda

Kształtowanie się mowy rozpoczyna się już w życiu płodowym. Uwarunkowania wrodzone (w tym genetyczne) nie wystarczą jednak, aby dziecko nauczyło się komunikowania słownego z otoczeniem. Każde dziecko rozwija się nieco inaczej. Ma swoje tempo i rytm przemian, które wynikają z możliwości jego organizmu oraz warunków opiekuńczo–wychowawczych, które stwarza środowisko rodzinne. Dlatego rodzice i wychowawcy powinni czuwać nad prawidłowym rozwojem dzieci, w tym rozwojem mowy. Zadaniem rodziców jest więc obserwować ten rozwój i intensywnie wspomagać.

Niemowlęcy narząd artykulacyjny przez głużenie, gaworzenie, ssanie, żucie, połykanie i inne odruchy przygotowuje się do mówienia. Również w tym czasie mogą powstawać deformacje i nieprawidłowe nawyki narządów artykulacyjnych, które mają bezpośredni wpływ na wady wymowy. Ze szczególną uwagą należy obserwować dziecko z ryzyka ciążowo-porodowego. Już wtedy można z dzieckiem zgłosić się do logopedy. Zastosuje on ćwiczenia usprawniające i stymulujące rozwój aparatu artykulacyjnego – w postaci masażu przełyku, policzków, warg, dziąseł, języka i podniebienia – aż do czasu, kiedy dziecko w sposób prawidłowy zacznie ssać pierś matki. Masaż daje dziecku możliwość odbioru wrażeń czuciowo–ruchowych z mięśni odpowiedzialnych za artykułowanie dźwięków mowy, a w dalszej kolejności możliwość wykonywania tych ruchów. Karmienie piersią, czyli w sposób naturalny, wpływa stymulująco na rozwój aparatu artykulacyjnego. Troska o żywy, mocny odruch ssania jest podstawą profilaktyki logopedycznej, szczególnie w stosunku do dzieci z ryzyka ciążowo-porodowego. Wraz z wiekiem dziecka stosuje się inne rodzaje ćwiczeń usprawniających narządy artykulacyjne:

• bierne (wspomniane wyżej usprawnianie aparatu artykulacyjnego przy pomocy masażu wykonywanego przez rodziców dzieci – języka, wędzidełka, dziąseł, policzków, przełyku, warg);
• wspomagane (polegają na stopniowym włączaniu dziecka do ćwiczeń – matka pomaga układając odpowiednio narządy artykulacyjne);
• czynne (stosuje się wtedy, gdy dziecko jest w stanie zrozumieć polecenie lub je wykonać – dziecko wykonuje ćwiczenie, obserwując osobę dorosłą).

Obserwując rozwój dziecka od urodzenia, rodzice i opiekunowie powinni zwrócić także uwagę na jego sposób oddychania. Niewłaściwe oddychanie ma w rozwoju człowieka o wiele większe znaczenie niż jeszcze do niedawna sądzono. Wieloletnie obserwacje i badania dowiodły, że ta pozornie drobna nieprawidłowość często prowadzi do np. wadliwego wyrastania zębów, niespokojnego snu, nadpobudliwości, bólów głowy, częstych infekcji górnych dróg oddechowych, deformacji niektórych głosek. Ma więc istotne znaczenie w profilaktyce logopedycznej. Prawidłowy nawyk oddychania trzeba wykształcić u dziecka jak najwcześniej. Polega on na oddychaniu przez nos w czasie spoczynku. Rodzice powinni zadbać, aby dziecko od urodzenia uczyło się oddychać przez nos. Dlatego należy domykać buzię dziecka w czasie snu, jeżeli jest uchylona; zakładać na spacery czapeczkę z wiązaniem pod brodą – przytrzymuje to słabe jeszcze mięśnie żuchwy. W czasie mówienia zużywamy powietrze wciągnięte nosem i ustami. W trakcie zabaw i ćwiczeń oddechowych należy więc pogłębiać wdech nosem i wydłużać wydech ustami (np. dmuchanie na wiatraczek, przez rurkę do szklanki z wodą, puszczanie baniek mydlanych, „śpiewanie” samogłosek). W wieku przedszkolnym warto uczyć także ekonomicznego zużycia powietrza w trakcie mówienia – tzn. regulować oddech podczas recytacji wiersza, śpiewu, opowiadania.

Bardzo istotna w rozwoju mowy jest stymulacja wypowiedzi słownych. Dlatego też należy mówić do dziecka o rzeczach i zjawiskach aktualnie obserwowanych oraz czynnościach wykonywanych. Jedną z najważniejszych informacji przekazywanych dziecku jest orientacja w schemacie własnego ciała, gdyż dzięki temu możliwe jest określanie położenia innych osób, przedmiotów oraz miejsca wydarzeń. Uczymy tego podczas codziennych czynności pielęgnacyjnych, takich jak mycie, ubieranie, karmienie. Istotna jest też rola zabawy. Należy ją wykorzystywać do bodźcowania dziecka słowami. Już od końca pierwszego roku życia dziecka rozwój mowy postępuje w czterech kierunkach:

1. rozszerzenie zakresu rozumianych słów i wypowiedzi,
2. wzbogacanie używanego słownika,
3. opanowanie struktury gramatycznej,
4. doskonalenie wymowy.

Odpowiednio dobrane i przeprowadzane zabawy w naturalny sposób wspomagają ten rozwój. Nieocenione są w tym zabawy połączone z ruchem i śpiewem oraz zabawy słuchowe. Jeżeli dziecko zaczęło mówić późno, to nie można oczekiwać, że w wieku 6, 7, lat, rozwój jego mowy będzie zakończony. Takie dziecko musi włożyć więcej czasu i wysiłku, aby nadrobić zaległości. Należy, więc szukać pomocy specjalisty – logopedy jak najwcześniej w przypadku obserwowanych nieprawidłowości w rozwoju mowy. W ćwiczeniach logopedycznych lepsze rezultaty można osiągnąć tworząc nowe układy i sprawności niż korygować utrwalone już układy patologiczne.

Warto też znać normy rozwoju artykulacji (poniższe zaczerpnięto z LOGOPEDII – serii multimedialnych programów do diagnozy i terapii logopedycznej):

Literatura:

1. Hołyńska B.: Zabawy rozwijające mowę dziecka. Instytut Wydawniczy CRZZ, Warszawa 1978
2. Nitendel-Bujakowa E., Kottun A.: Opieka logopedyczna nad dziećmi z ryzyka ciążowo-porodowego. Logopedia tom 29, Lublin 2001
3. Popiela A.: Terapia dziecka z wadami wymowy. www.poradniasts.pl
4. Sawa J.: Wczesna stymulacja rozwoju mowy dziecka. www.zam.cor.pl/sawa/mowa/htm
5. Stecko E.: Wczesne rozpoznawanie i leczenie zaburzeń mowy. Wydawnictwo Polskiej Fundacji Zaburzeń, Lublin 1981