Wczesne Wspomaganie Rozwoju Dziecka
Słuch

mgr Zenobia Bogdanowska – logopeda (spec. w zakresie surdologopedii)

Rodzice niepokoją się, kiedy zaobserwują opóźnienie w rozwoju mowy dziecka. Podstawowym warunkiem prawidłowego rozwoju mowy jest sprawnie działający narząd słuchu. Dlatego należy systematycznie sprawdzać, czy dziecko dobrze słyszy i właściwie odbiera dźwięki z otoczenia. Światowe statystyki oraz wyniki badań programów przesiewowych słuchu prowadzonych w różnych krajach, również w Polsce, pokazują, że trwałe zaburzenia słuchu stwierdza się w okresie noworodkowym u około 3–5 dzieci na 1000 urodzeń (K.Kochanek, 2005). Przesiewowe badania słuchu prowadzone na oddziałach noworodkowych nie dają jednak pewności, że słuch będzie funkcjonował prawidłowo przez całe życie. Warto słuch sprawdzać, w szczególności po infekcjach kataralnych, zapaleniach gardła, przebytych anginach, alergiach. Od kilku lat w olsztyńskich przedszkolach i szkołach prowadzone są przez naszą poradnię przesiewowe badania słuchu dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym. W okresie od września 2006 do stycznia 2007r. na prośbę rodziców Przedszkola Miejskiego Nr 16 w Olsztynie zostały przeprowadzone przesiewowe badania słuchu komputerowym programem „Słyszę dla przedszkolaków”. Program został opracowany przez zespół specjalistów Instytutu Fizjologii i Patologii Słuchu w Warszawie i jest przeznaczony dla dzieci w wieku przedszkolnym (od trzeciego do szóstego roku życia). Zbadano146 dzieci od trzeciego do szóstego roku życia, z których 21 dzieci potrzebowało dodatkowej konsultacji laryngologicznej lub audiologicznej.

Wczesne wykrycie wady słuchu daje szansę na szybkie podjęcie leczenia, dobranie aparatów słuchowych i rozpoczęcie terapii. Słuch jest zmysłem, który umożliwia odbieranie (percepcję) fal dźwiękowych, które przez powietrze docierają do małżowiny usznej, następnie przewodem słuchowym zewnętrznym do błony bębenkowej. Pod wpływem drgań powietrza błona bębenkowa porusza przylegający do niej młoteczek. Drgania z młoteczka są przekazywane na kowadełko i strzemiączko, za pośrednictwem okienka owalnego trafiają do ucha wewnętrznego, gdzie drgania są zamieniane na impulsy nerwowe, które nerwem słuchowym docierają do ośrodków słuchowych w korze mózgowej. Zatem, słuch (u człowieka) wiąże się przede wszystkim ze zdolnością mówienia i słyszenia mowy innych (Szczepankowski B., 1999).

W przypadku stwierdzenia uszkodzenia słuchu u dziecka należy rozpocząć niezwłocznie leczenie specjalistyczne, by umożliwić mu odbiór mowy i dźwięków z otoczenia. Zgodnie z przepisami prawa oświatowego dla wszystkich dzieci potrzebujących pomocy i specjalistycznego wsparcia można w Polsce organizować wczesne wspomaganie rozwoju (Rozporządzenie MENiS z dnia 4 kwietnia 2005r. w sprawie organizowania wczesnego wspomagania rozwoju dzieci, DzU Nr 68, poz.587). Warunkiem uzyskania pomocy jest wystawiona opinia przez poradnie psychologiczno-pedagogiczne, która zawiera diagnozę medyczną, psychologiczną, pedagogiczną i logopedyczną. Zajęcia w ramach wczesnego wspomagania organizuje się w wymiarze od 4 do 8 godzin w miesiącu.

Diagnoza logopedyczna dziecka niesłyszącego jest podstawą wszelkich działań terapeutycznych, powinna dostarczyć pełnego opisu funkcji językowych badanego dziecka (I.Sosnowska-Wieczorek, 2006). Logopeda na podstawie diagnozy określi poziom rozwoju mowy dziecka oraz sformułuje zasady terapii i prognozę dotyczącą rozwoju jego kompetencji językowych. Bardzo cenne są informacje pozyskane od rodziców dotyczące dziecka.

Dane uzyskane z analizy dokumentów, obserwacji, wywiadu, konsultacji z innymi specjalistami dostarczą informacji o: stopniu uszkodzenia słuchu, rodzaju uszkodzenia, lokalizacji uszkodzenia, przyczynach uszkodzenia i ich wpływie na zaburzenia współwystępujące, wieku w którym nastąpiło uszkodzenie, możliwościach leczenia, protezowania (…). Wczesne wykrycie nieprawidłowości umożliwia skuteczne zapobieganie trwałym następstwom wady słuchu, wrodzonej lub nabytej, w pierwszych latach życia. Dla niemowlęcia i małego dziecka słuch jest jedną z ważniejszych dróg poznawania świata i warunkiem koniecznym rozwoju mowy. Należy pamiętać, że każde dziecko ma indywidualne tempo i rytm rozwoju. Test rozwoju reakcji słuchowych i mowy – opracowany przez dr M.Mueller–Malesińską i dr J.Szuchnik pomoże rodzicom obserwować rozwój dziecka od urodzenia.

Od 1 do 3 miesięcy życia niemowlęta:

• głużą (gruchają), wydają gardłowe dźwięki, unoszą głowę
• reagują zmrużeniem oczu lub nagłym rozłożeniem rączek na głośne dźwięki
• reagują na głos bliskiej osoby – kiedy jej nie widzą
• budzą się przy głośnych dźwiękach.

Od 4 do 6 miesięcy życia niemowlęta:

• zaczynają gaworzyć (ok. 5-go miesiąca życia) i siadać
• świadomie bawią się głosem pod kontrolą słuchu
• powtarzają dźwięki przypadkowe lub usłyszane z otoczenia (najczęściej sylaby)
• zwracają głowę w kierunku głosu znanej osoby lub innego dźwięku
• budzą się z lekkiego snu, przy głośnych rozmowach w pomieszczeniu
• reagują płaczem lub poderwaniem się przy głośnym hałasie.

Od 7 do 12 miesięcy życia dzieci:

• reagują na swoje imię
• zwracają głowę w kierunku, z którego dochodzi głos lub inny dźwięk
• gaworzą, powtarzają sylaby np.„ba-ba”
• budzą się z lekkiego snu, przy głośnych rozmowach w pomieszczeniu
• używają własnego głosu, by zwrócić na siebie uwagę
• próbują naśladować głos mamy, taty pod względem rytmu i głośności
• wykonują gest wskazywania, gdy o nie proszą.

Od 13 do 18 miesięcy życia dzieci:

• opanowują elementarny zasób słów (nazwy przedmiotów, osób z otoczenia)
• wypowiadają wyrazy o charakterze onomatopei (dźwiękonaśladowcze)
• reagują na swoje imię wołane z drugiego pokoju
• szukają źródła interesującego je dźwięku
• tańczą przy muzyce
• poproszone pokażą części ciała np. nos, oko.

Od 19 do 24 miesięcy życia dzieci:

• zaczynają wypowiadać pierwsze proste zdania
• pokazują różne części ciała
• wykonują proste polecenia np. daj auto, połóż misia, rzuć piłkę
• śpiewają i tańczą przy muzyce
• pokazują na obrazku znane elementy
• nazywają to, o co proszą.

Od 2 do 4 lat życia dzieci:

• zaczynają wypowiadać zdania złożone z 4–5 słów (ok. 3 roku życia) – rozpoczyna się okres swoistej mowy dziecięcej
• słuchają radia, telewizji na tym samym poziomie głośności, co inni
• odpowiadają na pytania „co to jest?”
• zadają proste pytania
• opowiadają bajki lub wymyślone historyjki
• słyszą i rozumieją rozmowę z drugiego pokoju.

Od 6 do 7 lat życia dzieci:

• wzbogacają zasób słownictwa – kończy się rozwój mowy
• posługują się gramatyczną mową, używając bogatego słownictwa
• prawidłowo wymawiają wszystkie głoski
• osiągają dojrzałość szkolną.

Ze względu na moment ujawnienia uszkodzenia słuchu wyróżnia się:

1. niedosłuch prelingwalny
   • wrodzony – powstały w okresie prenatalnym i obecny w chwili urodzenia
   • nabyty – powstały w okresie perinatalnym lub później w pierwszym roku życia
2. niedosłuch perilingwalny – nabyty w czasie rozwoju mowy
3. niedosłuch postlingwalny – nabyty po okresie rozwoju mowy

Ze względu na lokalizację uszkodzenia wyróżnia się:

1. niedosłuch typu przewodzeniowego
2. niedosłuch typu odbiorczego
3. niedosłuch mieszany (przewodzeniowo-odbiorczy)

Uszkodzenie typu przewodzeniowego zlokalizowane jest w części przewodzącej fale dźwiękowe, czyli uszkodzenie ucha środkowego ogranicza przewodzenie dźwięku do ucha wewnętrznego. Najważniejsza część ucha – odbiorcza – ucho wewnętrzne i centralna część analizatora, funkcjonuje prawidłowo. Najczęstszymi przyczynami niedosłuchu typu przewodzeniowego są stany zapalne ucha środkowego, nieżyty trąbek słuchowych, usztywnienie kosteczek słuchowych, woskowina , perforacja błony bębenkowej, perlak (...). Przyczyny te mogą być usunięte w wyniku leczenia operacyjnego lub zachowawczego.

Niedosłuch typu odbiorczego jest uszkodzeniem obwodowego narządu obejmujące część ślimakową lub drogę słuchową, przy czym ucho zewnętrzne i środkowe pozostaje bez zmian. Najczęstszymi przyczynami uszkodzeń typu odbiorczego są: zapalenia ucha wewnętrznego, zapalenie mózgu, czynniki dziedziczne. Ograniczenia wynikające z odbiorczego uszkodzenia słuchu powodują bardzo poważne następstwa zarówno w odbiorze i rozwoju mowy. Nie zawsze dają wyeliminować się poprzez zastosowanie aparatów słuchowych.

Zaburzenia słuchu typu mieszanego określane są jako niedosłuch typu przewodzeniowo-odbiorczy . Najczęściej istnieją dwie przyczyny tego typu zaburzenia – uszkodzenie nerwu słuchowego i ostre lub przewlekłe zapalenie ucha środkowego. Należy starać się o wyleczenie zmian przewodzeniowych działaniem farmakologicznym lub operacyjnym.

W zależności od stopnia uszkodzenia narządu słuchu wyróżnia się niedosłuch lekki, umiarkowany, znaczny, głęboki oraz głuchotę (U.Buryn, T.Hulboj, M.Kowalska, T.Podziemska, 2001). Niedosłuch lekki objawia się niemożnością słyszenia takich dźwięków jak szum liści, cichy szept. W niedosłuchu umiarkowanym i znacznego stopnia pojawiaja się problemy ze słyszeniem i rozumieniem mowy, nawet bardzo głośnej. Pacjent z niedosłuchem głębokim słyszy tylko bardzo głośne dźwięki, jak np. trzaskanie drzwiami, głośny krzyk lub nie słyszy nic. W zależności od stopnia ubytku słuchu występują u dzieci różnorodne trudności z przyswojeniem umiejętności językowych takich jak: rozumienie mowy, zasób słownika, kształtowanie struktur gramatycznych, składni i artykulacji.

Dzieci, u których zostanie stwierdzone uszkodzenie słuchu w stopniu lekkim (21 – 40 dB) mowa będzie rozwijała się w sposób spontaniczny. Mogą one mieć nieco uboższe słownictwo niż rówieśnicy, strona gramatyczna jak i składniowa wypowiedzi będzie prawidłowa. Dzieci te mogą mieć duże problemy z poprawną artykulacją głosek, szczególnie: sz,ż,cz,dż, ś,ź,ć,dź oraz głosek dźwięcznych.

Uszkodzenie słuchu w stopniu umiarkowanym (średnim)(41 – 70 dB) powoduje u dzieci wolniejszy rozwój, zarówno rozumienia mowy, jak i słownictwa. Nie mają one możliwości korzystania mimowolnie z tego, co mówi się w otoczeniu. Często, aby zrozumieć wypowiedź, muszą patrzeć na twarz osoby mówiącej, w związku z tym wiele informacji nie dociera do nich. Słownictwo ich może być uboższe niż u rówieśników. Dzieci te mają trudności z rozróżnianiem słów o podobnym brzmieniu oraz tych, zbliżonych obrazem artykulacyjnym, co utrudnia im słuchowe i wzrokowe rozpoznawanie słów. Mają także problemy z dokładnym wysłuchaniem końcówek gramatycznych i dlatego często popełniają błędy gramatyczne w wypowiedziach. Mogą mieć wiele kłopotów z poprawną artykulacją głosek: s,z,c,dz, ś,ź,ć,dź, sz,ż,cz,dż (są one trudne do wysłuchania) oraz rozróżnianiem głosek dźwięcznych i bezdźwięcznych.

Uszkodzenie słuchu w stopniu znacznym (poważny ubytek słuchu) (71 -90 dB) jest przyczyną różnorodnych zaburzeń w rozwoju mowy. Bez rehabilitacji nie jest możliwe zaistnienie mowy. Dziecko z takim ubytkiem słuchu nie odbiera dźwięków z otoczenia, nie różnicuje ich i nie reaguje na nie. Aby dziecko zaczęło odróżniać mowę od innych dźwięków z otoczenia, a później ją rozumieć, trzeba długiego treningu i różnorodnych ćwiczeń rehabilitacyjnych. Słuchanie wymaga od dziecka stałej koncentracji uwagi, ponieważ wiele słów, zwrotów czy pojęć może nie docierać do niego. Liczne problemy mają te dzieci z wysłuchiwaniem i rozumieniem wierszyków, piosenek czy bajek, przez co nie rozwijają zasobu leksykalnego tak, jak ich słyszący rówieśnicy. Nie jest również możliwa kontrola słuchowa poprawności wypowiadanych głosek, co powoduje, że mowa tych dzieci jest mało zrozumiała.

U dzieci z uszkodzeniem słuchu w stopniu głębokim ( powyżej 90 dB) dodatkowo występują jeszcze: zaburzenia rytmu, melodii i intonacji głosu. Dziecko mówi zbyt szybko lub nadmiernie przeciąga głoski. Głos jest często głuchy bądź piskliwy, zdarza się wymowa nosowa. Mowę odbiera głównie na drodze wzrokowej. Ma trudności z komunikowaniem się, często nie jest rozumiane przez otoczenie.

Wśród dzieci z wadą słuchu występują znacznie większe różnice niż między dziećmi z normalną sprawnością słuchową. Różnice te wynikają z rodzaju, stopnia, przyczyny i czasu wystąpienia uszkodzenia słuchu. Wymienione czynniki decydują o tym, jaki wpływ ma uszkodzenie słuchu na rozwój dziecka (A.Lowe, 1999). Rozwój dziecka z wadą słuchu uzależniony jest również od jego osobowości, a także wykształcenia rodziców, ich sytuacji materialnej i stopnia akceptacji wady słuchu u ich dziecka. Rodzice mają największy wpływ na rozwój dziecka. Najlepiej jeśli są zaangażowani w ten proces oboje. Pomoc terapeutów (logopedy, psychologa, pedagoga) ułatwi wspomaganie rozwoju dziecka. Opracują oni program terapeutyczny dla dziecka z wadą słuchu, ustalą kompleksowe działania wspomagające rozwój dziecka.

Oto przykładowe zabawy i ćwiczenia słuchu fizjologicznego, rozumianego jako zdolność odbioru, analizy i syntezy wszystkich zjawisk akustycznych (A.Walencik-Topiłko, 2006):

• Rozpoznawanie dźwięków z najbliższego otoczenia – sprzętu domowego (np. pralki, telefonu, telewizora, radia, odkurzacza). Identyfikacja dźwięku z przedmiotem.
• Rozpoznawanie dźwięków, które wydają przedmioty np. pudełka wypełnione grochem, kaszą, monetami, ryżem.
• Wytwarzanie różnych dźwięków za pomocą określonych przedmiotów (np. papieru, piłki, kluczy, wody, balonów).
• Lokalizacja źródła dźwięku (np. budzik, płacząca lala, telefon itp.). Pytamy: gdzie jest np. telefon?
• Różnicowanie i naśladowanie głosów zwierząt (możemy wykorzystać nagrania odgłosów).

Wczesne wychowanie słuchowe (S.Schmid-Giovannini, 1995) daje dziecku z uszkodzonym narządem słuchu szansę na osiągnięcie sukcesu w orientowaniu się w dźwiękach otaczającego świata, właściwy odbiór dźwięków mowy i wszechstronny rozwój.

Literatura:

1. Buryn U., Hulboj T., Kowalska M., Podziemska T.: Mój uczen nie słyszy. Poradnik dla nauczycieli, MEN, Warszawa 2001
2. Gunia G.: Terapia logopedyczna dzieci z zaburzeniami słuchu i mowy. Wybrane problemy teorii i praktyki surdologopedycznej, Oficyna Wyd. „Impuls”, Kraków 2006
3. Kochanek K.: Obiektywne metody badań słuchu [w]: Podstawy neurologopedii. Podręcznik akademicki, red. Gałkowski T., Szeląg E., Jastrzębowska G., Wyd. Uniwersytetu Opolskiego, Opole 2005
4. Lowe A.: Każde dziecko może nauczyć się słyszeć i mówić. Wczesna diagnoza i wczesna rehabilitacja dzieci z wadą słuchu, Media Rodzina, Poznań 1999
5. Mueller–Malesińska M., Szuchnik J.: Wczesne wykrywanie uszkodzeń słuchu u dzieci. Test rozwoju reakcji słuchowych i mowy, Wyd. Stow. Przyjaciół Osób Niesłyszących i Niedosłyszących „Człowiek – Człowiekowi”, IFiPS, Ministerstwo Zdrowia, Warszawa
6. Rozporządzenie MENiS z dnia 4 kwietnia 2005r. w sprawie organizowania wczesnego wspomagania rozwoju dzieci, DzU Nr 68, poz.587
7. Schmid–Giovannini S.: Rady i wskazówki dla rodziców i wychowawców dzieci z uszkodzonym słuchem. Całościowa metoda przyswajania mowy dźwiękowej. Zeszyt 1 (Wiek 0–2), Polski Komitet Audiofonologii, Warszawa 1995
8. Sosnowska–Wieczorek I.: Badanie kompetencji językowych u małych dzieci z wadą słuchu, [w]: Wczesna interwencja i wspomaganie rozwoju małego dziecka, pod red. naukową B. Cytowskiej i B. Winczur, Oficyna Wyd. „Impuls”, Kraków 2006
9. Szczepankowski B.: Niesłyszący – głusi – głuchoniemi. Wyrównywanie szans, WSiP, Warszawa 1999
10. Szuchnik J., Kurkowska E., Pankowska A., Senderski A., Kurkowski Z.M.: Program pracy z dziećmi z wadą słuchu w ramach wczesnego wspomagania rozwoju dziecka (0–6 lat). Poradnik dla nauczycieli i terapeutów, MENiS, Warszawa 2005
11. Walencik–Topiłko A.: Ćwiczenia wstępne w terapii logopedycznej, [w]: Podstawy neurologopedii. Podręcznik akademicki, red. Gałkowski T., Szeląg E., Jastrzębowska G., Wyd. Uniwersytetu Opolskiego, Opole 2005