Symptomy ryzyka dysleksji

mgr Ewa Wiśniewska – pedagog

Dziecko ryzyka dysleksji

Dzieckiem ryzyka dysleksji jest dziecko pochodzące z nieprawidłowo przebiegającej ciąży, skomplikowanego porodu, pochodzące z rodziny obciążonej dysleksją rozwojową, opóźnieniem rozwoju mowy, oburęcznością i leworęcznością.

Wystąpienie dysleksji rozwojowej zapowiada dysharmonijny rozwój psychomotoryczny w postaci parcjalnego lub fragmentarycznego opóźnienia rozwoju funkcji poznawczych (językowych, słuchowych, wzrokowych i ruchowych).

Symptomy ryzyka dysleksji, które można dostrzec w kolejnych etapach rozwoju dziecka, zostały przytoczone za prof. M. Bogdanowicz (M. Bogdanowicz, Ryzyko dysleksji. Problem i diagnozowanie., Wydawnictwo „Harmonia”, Gdańsk 2002, str. 57-63).

SYMPTOMY RYZYKA DYSLEKSJI

Wiek niemowlęcy (0 – pierwszy rok życia)

motoryka duża – opóźniony lub nietypowy rozwój ruchowy
Dzieci nie raczkują lub mało raczkują, gorzej utrzymują równowagę w postawie siedzącej i stojącej;Dzieci przejawiają minimalne dysfunkcje neurologiczne, jak np. obniżony tonus mięśniowy, utrzymujące się pierwotne odruchy wrodzone, które powinny zaniknąć do końca pierwszego roku życia.

Wiek poniemowlęcy (2 – 3 lata)

motoryka duża – opóźniony rozwój ruchowy
Dzieci mają trudności z utrzymaniem równowagi, automatyzacją chodu. Później zaczynają chodzić, biegać;

motoryka mała – opóźniony rozwój motoryki rąk
Dzieci są mało zręczne manualnie, nieporadne w samoobsłudze (np. myjąc ręce, ubierając się, jedząc łyżką, zapinając duże guziki), a także mało sprawne w zabawach manipulacyjnych (np. polegających na budowaniu z klocków);

funkcje wzrokowe, koordynacja wzrokowo ruchowa – opóźnienie rozwoju grafomotorycznego
Dzieci nie próbują same rysować, w wieku 2 lat nie naśladują rysowania linii, w wieku 2 lat 6 miesięcy nie potrafią naśladować kierunku poziomego i pionowego linii, w wieku 3 lat nie umieją narysować koła;

funkcje językowe – opóźnienie rozwoju mowy
Dzieci później wypowiadają pierwsze słowa (w pierwszym roku życia), w wieku 2 lat – zdania proste i w wieku 3 lat zdania złożone.

Wiek przedszkolny (3 – 5 lata)

motoryka duża – niska sprawność ruchowa w zakresie ruchów całego ciała, która objawia się tym, że dziecko:

• słabo biega,
• ma kłopoty z utrzymaniem równowagi, np. podczas chodzenia po linii krawężnika,
• z trudem uczy się jeździć na rowerku trzykołowym, hulajnodze,
• jest niezdarne w ruchach, źle funkcjonuje w zabawach ruchowych;

motoryka mała – słaba sprawność ruchowa rąk, której symptomami są:

• trudności i niechęć do wykonywania czynności samoobsługowych, np. zapinania małych guzików, sznurowania butów, zabaw manipulacyjnych, takich jak nawlekanie korali.

koordynacja wzrokowo ruchowa, w zakresie której zaburzenia objawiają się:

• trudności z budowaniem z klocków,
• niechęcią dziecka do rysowania, wykonywaniem bardzo uproszczonych rysunków, poprzez sposób trzymania ołówka w palcach (nieprawidłowy chwyt) – dziecko rysując za mocno lub za słabo go przyciska,
• brakiem umiejętności rysowania koła – w wieku 3 lat, kwadratu, krzyża – w wieku 4 lat, trójkąta i kwadratu opartego na kącie – w wieku 5 lat;

funkcje wzrokowe – zaburzenia w rozwoju objawiają się:

• nieporadnością w rysowaniu (rysunki bogate treściowo, lecz prymitywne w formie),
• trudności w składaniu według wzoru obrazków pociętych na części, puzzli, wykonywaniu układanek, mozaiki;

funkcje językowe – zaburzenia w rozwoju stają się widoczne poprzez:

• opóźniony rozwój mowy,
• nieprawidłową artykulację wielu głosek,
• jako trudności z wypowiadaniem nawet niezbyt złożonych wyrazów (częste przekręcanie wyrazów), wydłużony okres posługiwania się neologizmami,
• trudności z rozpoznawaniem i tworzeniem rymów i aliteracji (rymy występują, gdy zakończenie słów brzmi podobnie (lub tak samo), np. k_otek pł_otek, natomiast aliteracje – gdy początek słów brzmi tak samo, np. ok._o ok._ręt.),
• trudności z zapamiętywaniem i przypominaniem nazw (szczególnie sekwencji nazw, takich jak pory dnia, nazwy posiłków),
• trudności z zapamiętywaniem krótkich wierszyków i piosenek,
• trudności z budowaniem wypowiedzi, używanie głównie równoważników zdań i zdań prostych, mały zasób słownictwa;

lateralizacja – opóźniony rozwój

• brak przejawów preferencji jednej ręki.

orientacja w schemacie ciała i przestrzeni, czyli opóźnienie orientacji

• z końcem wieku przedszkolnego dziecko nie umie wskazać prawej ręki (myli się).

Klasa 0 (6 – 7 lat)

Objawy jak wyżej, oraz:

motoryka duża – obniżona sprawność ruchowa, która objawia się tym, że dziecko:

• słabo biega, skacze,
• ma trudności z wykonywaniem ćwiczeń równoważnych, takich jak chodzenie po linii, stanie na jednej nodze,
• ma trudności z uczeniem się jazdy na nartach, łyżwach, rowerze, hulajnodze;

motoryka mała – mała sprawność manualna, dla której charakterystyczne są:

• trudności z wykonywaniem precyzyjnych ruchów w zakresie samoobsługi, np. z zawiązywaniem sznurowadeł na kokardkę, używaniem widelca, nożyczek,
• trudności z opanowaniem prawidłowych nawyków ruchowych podczas rysowania i pisania, np. dziecko pomimo wielu ćwiczeń niewłaściwie trzyma ołówek w palcach, w niewłaściwym kierunku kreśli linie pionowe (od dołu do góry) i poziome (od prawej do lewej);

koordynacja wzrokowo ruchowa – zaburzenia objawiają się:

• trudnościami z rzucaniem i chwytaniem piłki,
• tym, że dziecko źle trzyma ołówek w palcach (nieprawidłowy chwyt), ma trudności z rysowaniem szlaczków, odtwarzaniem złożonych figur geometrycznych (np. rysowaniem rombu w wieku 6–7 lat);

funkcje językowe – zaburzenia objawiają się jako:

• wadliwa wymowa, przekręcanie trudnych wyrazów (przestawianie głosek i sylab, asymilacje głosek, np. sosa lub szosza),
• błędy w budowaniu wypowiedzi, błędy gramatyczne,
• trudności z poprawnym używaniem wyrażeń przyimkowych wyrażających stosunki przestrzenne: nad – pod, za – przed, wewnątrz – na zewnątrz,
• trudności z różnicowaniem podobnych głosek (np. z s, b p, k g) w porównywanych słowach typu: kosa – koza lub tzw. sztucznych: resa – Reza,
• mylenie nazw zbliżonych fonetycznie,
• trudności z dokonywaniem operacji (analizy, syntezy, opuszczania, dodawania, zastępowania, przestawiania) na cząstkach fonologicznych (logotomach, sylabach, głoskach) w takich zadaniach, jak wydzielanie sylab i głosek ze słów,
• ich syntetyzowaniem (zaburzenia analizy i syntezy głoskowej i sylabowej), analizowaniem struktury fonologicznej słów (np. w poleceniach typu odszukaj słowa ukryte w nazwie „lewkonia”, o czym myślę: Baba ..aga, co to znaczy „karwony Czepurek”), rozpoznawaniem i tworzeniem rymów i aliteracji (np. w poleceniach typu: wymyśl rym do słowa „mama”, które słowa się rymują: „Tomek – Adam – domek” a które słowo brzmi inaczej; które brzmią podobnie „kolejka – pociąg – kolega”),
• trudności z zapamiętywaniem wiersza, piosenki, więcej niż jednego polecenia w tym samym czasie,
• trudność z zapamiętywaniem nazw,
• trudność z zapamiętywaniem materiału uszeregowanego w serie i sekwencje, takiego jak nazwy dni tygodnia, pór roku, kolejnych posiłków, sekwencji czasowej: wczoraj – dziś – jutro i sekwencji cyfr: szeregów 4–cyfrowych;

funkcje wzrokowe – zaburzenia, które można dostrzec, gdy dziecko ma:

• trudności z wyróżnianiem elementów z całości, a także z ich syntetyzowaniem w całość, np. podczas budowania według wzoru konstrukcji z klocków lego, układania mozaiki, trudności z wyodrębnianiem szczegółów różniących dwa obrazki,
• trudności z odróżnianiem kształtów podobnych (np. figur geometrycznych, liter m–n, l–t–ł) lub identycznych, lecz inaczej położonych w przestrzeni (np. liter p–g–b–d);

lateralizacja – opóźnienie rozwoju lateralizacji – obserwujemy brak ustalenia ręki dominującej; dziecko nadal jest oburęczne;

orientacja w schemacie ciała i przestrzeni – opóźnienie rozwoju orientacji w schemacie ciała i przestrzeni, które objawia się tym, że dziecko:

• ma trudności ze wskazaniem na sobie części ciała, gdy określa terminami : prawe – lewe (np. prawa i lewa ręka, noga, ucho);
• nie umie określić kierunku na prawo i na lewo od siebie (np. droga na prawo, drzwi na lewo);

orientacja w czasie – zaburzenia dotyczące trudności z określaniem pory koku, dnia;

czytanie – nasilone trudności w nauce czytania, dla których charakterystyczne jest to, że dziecko:

• np. czyta bardzo wolno,
• głównie głoskuje i nie zawsze dokonuje poprawnej wtórnej syntezy,
• przekręca wyrazy,
• nie rozumie przeczytanego zdania;

pierwsze próby pisania – można zaobserwować, że dziecko:

• często pisze litery i cyfry zwierciadlanie,
• odwzorowuje wyrazy, zapisując je od strony prawej do lewej.

Wiek szkolny (klasa I – III)

motoryka duża – czyli mała sprawność ruchowa całego ciała, która objawia się tym, że dziecko:

• ma trudności z opanowaniem jazdy na hulajnodze, dwukołowym rowerze, wrotkach, łyżwach, nartach,
• niechętnie uczestniczy w zabawach ruchowych i lekcjach w–f ponieważ ma trudności z wykonywaniem niektórych ćwiczeń, np. układów gimnastycznych;

motoryka mała, czyli obniżona sprawność ruchowa rąk – zauważamy, że dziecko:

• nie opanowało w pełni czynności samoobsługowych związanych z ubieraniem się, myciem i jedzeniem (nożem i widelcem);

koordynacja wzrokowo ruchowa – zaburzenia objawiają się:

• trudnościami z rzucaniem do celu i chwytaniem,
• niechęć do rysowania i pisania,
• poprzez sposób trzymania ołówka/długopisu – dziecko zbyt mocno przyciska ołówek/długopis, przez co ręka szybko się męczy,
• trudnościami z rysowaniem szlaczków w liniaturze zeszytu, odtwarzaniem złożonych figur geometrycznych,
• poprzez niski poziom graficzny rysunków i pisma – dziecko „brzydko” rysuje (poziom wykonania – nieadekwatny do wieku życia) i niestarannie pisze (nie mieści się w liniaturze, zagina „ośle uszy” na rogach kartek zeszytu, pisze wolno);

funkcje językowe – objawy zaburzeń to:

• wadliwa wymowa,
• przekręcanie złożonych wyrazów (przestawianie głosek i sylab, asymilacje głosek, np. sosa lub szosza),
• używanie sformułowań niepoprawnych pod względem gramatycznym: trudności z poprawnym używaniem wyrażeń przyimkowych, sformułowań wyrażających stosunki przestrzenne: nad – pod, za – przed, wewnątrz – na zewnątrz;
• trudności z pamięcią fonologiczną, sekwencyjną czyli trudności dotyczące zapamiętywania sekwencji nazw, np. nazw dni tygodnia, pór roku, nazw kolejnych posiłków, sekwencji czasowej: wczoraj – dziś – jutro i sekwencji cyfr: szeregów 4–cyfrowych: wierszy, piosenek, więcej niż jednego polecenia w tym samym czasie,
• trudności z szybkim wymienieniem nazw, np. wszystkich znanych owoców, szeregu słów,
• wolne tempo nazywania szeregu prostych obrazków,
• trudności z nazywaniem i zapamiętywaniem liter alfabetu, cyfr, powtarzaniem z pamięci szeregu słów oraz szeregów cyfrowych (złożonych z pięciu cyfr),
• trudności z zapamiętaniem tabliczki mnożenia;

funkcje wzrokowe – objawy zaburzeń to:

• trudności z wyróżnianiem elementów z całości i/lub z ich syntetyzowaniem w całość, np. podczas budowania według wzoru konstrukcji z klocków, układania mozaiki,
• trudności z wyodrębnianiem szczegółów różniących dwa obrazki,
• trudności z odróżnianiem kształtów podobnych (np. liter m–n, l–t–ł) lub identycznych, lecz inaczej położonych w przestrzeni (np. liter p–g–b–d);

lateralizacja – utrzymywanie się oburęczności;

orientacja w schemacie ciała i przestrzeni – przejawy zaburzeń to:

• trudność z jednoczesnym wskazaniem na sobie części ciała, i określaniem ich terminami : prawe – lewe np. odróżnianiem prawej i lewej ręki, strony ciała,
• trudności z określaniem położenia przedmiotów względem siebie, np. droga na prawo, zaś drzwi na lewo,
• pisanie liter i cyfr zwierciadlanie i/lub zapisywanie wyrazów od prawej do lewej strony;

orientacja w czasie – przejawy zaburzeń to:

• trudności z określaniem pory roku, dnia, czasu na zegarze;

czytanie – nasilone trudności w nauce czytania, które można dostrzec, jeżeli dziecko:

• bardzo wolno czyta – prymitywna techniki (głoskowanie lub sylabizowanie z wtórną syntezą słowa), ale mało błędów,
• bardzo szybko czyta, lecz popełnia przy tym wiele błędów – wynikają one z tego, że dziecko domyśla się treści na podstawie kontekstu,
• niewłaściwie i słabo rozumie przeczytany tekst;

pisanie – trudności z opanowaniem poprawnej pisowni związane z opóźnieniem rozwoju spostrzegania wzrokowego i pamięci wzrokowej to:

• trudność z zapamiętaniem kształtu rzadziej występujących liter o skomplikowanej strukturze (np. wielkie litery pisane: F, H, L, G),
• mylenie liter podobnych pod względem kształtu, np. l–t–ł, m–n,
• mylenie liter identycznych, lecz inaczej położonych w przestrzeni: p–b–d–g,
• popełnianie błędów podczas przepisywania tekstów;

pisanie – trudności z opanowaniem poprawnej pisowni wynikające z opóźnienia rozwoju fonologicznego aspektu funkcji językowych spostrzegania słuchowego dźwięków mowy) i pamięci fonologicznej objawiają się:

• myleniem liter odpowiadających głoskom podobnym fonetycznie (np. głoski z–s, w–f, d–t, k–g), trudnościami z zapisywaniem zmiękczeń, myleniem głosek i–j, głosek nosowych ą–om, ę–en,
• nagminnym opuszczaniem, dodawaniem przestawianiem, podwajaniem liter i sylab,
• pisaniem wyrazów bezsensownych,
• nasilonymi trudnościami podczas pisania ze słuchu (dyktanda).

Współwystępowanie wielu z wyżej wymienionych objawów u dziecka pozwala zaliczyć je do grupy dzieci z ryzyka dysleksji.

W sytuacji, gdy rodzice traktują występujące problemy jako zachowania typowe, z których się wyrasta, to objawy ryzyka dysleksji są zauważane dopiero w szkole w postaci niepowodzeń w czytaniu i pisaniu. Na wczesne rozpoznanie tych trudności pozwala „Skala Ryzyka Dysleksji” M. Bogdanowicz (2002). Jeżeli dziecko w w/w badaniu osiągnie wyniki na pograniczu ryzyka, konieczne jest podjęcie przez rodziców systematycznych zajęć z dzieckiem, mających na celu wspieranie jego rozwoju psychoruchowego, usprawnianie opóźnionych funkcji psychomotorycznych. Stwierdzenie umiarkowanego i wysokiego stopnia ryzyka dysleksji wymaga przeprowadzenia badań diagnostycznych w poradni psychologiczno–pedagogicznej oraz udzielenia profesjonalnej pomocy terapeutycznej wspierającej pracę rodziców.

Literatura:

1. M. Bogdanowicz, Ryzyko dysleksji. Problem i diagnozowanie, Wydawnictwo Harmonia, Gdańsk 2002,
2. M. Bogdanowicz, A. Adryjanek, Uczeń z dysleksją w szkole, OPERON, Gdynia 2004,
3. W. Brejnak, Dysleksja, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2003,
4. H. Pętlewska, Przezwyciężanie trudności w czytaniu i pisaniu, Oficyna wydawnicza IMPULS, Kraków 1998,