Wczesne Wspomaganie Rozwoju Dziecka
Wzrok

mgr Joanna Feret – pedagog

Narząd wzroku jest jednym z głównych zmysłów odpowiedzialnych za nasz kontakt ze światem zewnętrznym. Około 80-90% informacji o naszym otoczeniu odbieramy za pośrednictwem wzroku. Światło wpadające do oka biegnie przez przednią, przezroczystą część oka - rogówkę, komorę przednią oka, soczewkę i ciało szkliste i kończy swój bieg na siatkówce. Siatkówka odbiera wszelkie sygnały świetlne i przekazuje je do mózgu za pośrednictwem nerwów łączących się w nerw wzrokowy. Rogówka, ciecz wodnista, soczewka i ciało szkliste stanowią układ optyczny, którego głównym celem jest skupienie promieni świetlnych na siatkówce tak, by powstał ostry obraz obserwowanego przedmiotu niezależnie od odległości.

Zaraz po urodzeniu noworodek widzi dość słabo. Zadowalającą ostrość wzroku, zbliżoną do tej, jaką posiada dorosły, dziecko osiąga około pierwszego roku życia. Niektóre funkcje wzrokowe rozwijają się znacznie później np.: widzenie obuoczne rozwija się do 7 r. ż. Dlatego też choroby oczu w tym okresie życia powodują pogorszenie ostrości wzroku, jak również zaburzają prawidłowy proces rozwoju widzenia dziecka. Wczesne wykrycie chorób oczu i natychmiastowe podjęcie leczenia ma istotny wpływ na dalszy rozwój i funkcjonowanie dziecka w społeczeństwie.

Podczas badań okresowych pediatra może zauważyć zaburzenia funkcjonowania układu wzrokowego. Bardzo istotna jest również obserwacja prowadzona przez rodziców, jako osób przebywających z dzieckiem stale. Mają oni możliwość obserwować dziecko w różnych sytuacjach. Odwrócenie głowy, uśmiech, przyspieszony oddech, szersze otwieranie oczu, uspokojenie, pobudzenie, unoszenie brwi mogą świadczyć o reakcji na bodziec wzrokowy.

Wady wzroku mają wpływ na codzienne życie i aktywność dzieci i młodzieży. Dzieci z uszkodzonym narządem wzroku nie stanowią jednolitej grupy. Różne są bowiem przyczyny i okres uszkodzenia wzroku. Ważna jest także głębokość i zakres uszkodzenia. O wadach wzroku (zwanych inaczej wadami refrakcji) mówimy wtedy, gdy układ optyczny oka nie jest w stanie skupić równoległej wiązki promieni świetlnych na siatkówce. Do najczęściej występujących u dzieci wad refrakcji należą: krótkowzroczność, nadwzroczność i astygmatyzm. Zaburzenia w prawidłowym widzeniu powodowane są również licznymi schorzeniami oczu: zezem, zapaleniem spojówek, niedrożnością dróg łzowych i zapaleniem worka łzowego, zaćmą, jaskrą wrodzoną, retinopatią wcześniaków.

Przyczyny wad wzroku mogą być różnorodne np.:

• genetyczne (krótkowzroczność),
• wady rozwojowe narządu wzroku np. dystrofie rogówki,
• następstwa zakażeń wewnątrzmacicznych np. różyczki,
• czynniki środowiskowe.

Krótkowzroczność – jest to nadmierna moc układu optycznego oka w stosunku do jego długości. Postępuje powoli i zwykle nie przekracza 4 do 5 dioptrii. Obraz na siatkówce w krótkowzroczności jest zamazany, a wrażenie wzrokowe krótkowidza jest nieostre. Żeby dobrze zobaczyć przedmiot krótkowidz przysuwa go bliżej oczu. W celu poprawy ostrości widzenia krótkowidza stosuje się okulary korekcyjne lub soczewki kontaktowe. Ich moc optyczną podaje się w dioptriach dodając znak minus. Możliwy jest również zabieg chirurgiczny (bardzo duża skuteczność).

Nadwzroczność – zbyt mała moc układu optycznego oka (jako fizjologiczna występuje u około 80% niemowląt). Nadwzroczność jest najczęstszą przyczyną powstawania zeza u dzieci. Nadwzroczność nie jest wadą, która postępuje. Najczęściej po 7 r. ż. ulega ona stabilizacji. Do korekcji nadwzroczności stosuje się okulary korekcyjne lub soczewki kontaktowe. Są to soczewki skupiające. Ich moc optyczną podaje się w dioptriach dodając znak plus. Istnieją też metody chirurgiczne.

Astygmatyzm – związany jest ze specyficzną budową rogówki tzn. niejednakowym załamywaniem światła w różnych płaszczyznach gałki ocznej. Występuje u ok. 5% dzieci. Może być przyczyną rozwoju zeza. Dziecko z astygmatyzmem będzie np. widziało obraz nieostro w pewnych obszarach pola widzenia. Nawet dobre szkła nie są w stanie w pełni skorygować wady i dlatego osoba z astygmatyzmem ma problemy z wykorzystaniem przyrządów optycznych.

ZACHOWANIA DZIECKA MOGĄCE ŚWIADCZYĆ O EWENTUALNYCH ZABURZENIACH
UKŁADU WZROKOWEGO

• Nieprawidłowy wygląd oczu, nieprawidłowe ruchy np. oczopląs lub błądzące ruchy gałek ocznych.
• W wieku ok. 6–8 tygodni dziecko nie nawiązuje kontaktu wzrokowego z osobami najbliższymi, nie skupia wzroku na przedmiotach , nie uśmiecha się do bliskich mu osób.
• W wieku ok. 3 miesięcy dziecko nie przygląda się swoim rączkom, nie zwraca uwagi na poruszające się przedmioty.
• W wieku ok. 6 miesięcy dziecko nie wyciąga rączek w kierunku wiszących przedmiotów, nie próbuje ich chwytać.
• W kolejnych miesiącach życia: dziecko nie reaguje na własne odbicie w lustrze, nie bawi się rączkami, nie przemieszcza się w kierunku atrakcyjnych zabawek, nie zwraca uwagi na drobne przedmioty napotkane na swojej drodze.
• Częste, nieudane sięganie po przedmioty (dziecko sięga za daleko, za blisko lub obok przedmiotu).
• Brak mrużenia oczu po wyjściu z pomieszczenia w słoneczny dzień, lub uporczywe wpatrywanie się w światło, słońce.
• U wielu dzieci z osłabionym widzeniem występują manieryzmy w postaci uciskania oczu, patrzenia na światło, poruszania palcami przed oczami. Powodem większości manieryzmów są przyczyny neurologiczne, wynikające z potrzeby samostymulacji, największej u małych dzieci. Rozwijający się mózg wymaga dopływu wielu bodźców sensorycznych. Proces ten ulega nasileniu, gdy np. bodźce wzrokowe mają utrudniony dostęp do mózgu.
• Sięganie wyłącznie po przedmioty, które dziecko słyszy lub czuje ich zapach.
• Wyciąganie ręki w kierunku przedmiotów znajdujących się tylko z jednej strony ciała dziecka może informować, że ma ono problemy z niektórymi odcinkami pola widzenia.
• Odchylanie głowy do tyłu, przechylanie głowy na jedną stronę przy próbach patrzenia może świadczyć o uszkodzeniu części pola widzenia.

WSKAZÓWKI DO PRACY Z DZIECKIEM Z USZKODZONYM NARZĄDEM WZROKU:

• Właściwe oświetlenie – najkorzystniejsze jest światło naturalne, w przypadku korzystania ze światła sztucznego wskazane jest używanie kilku źródeł światła w pomieszczeniach np.: lampa sufitowa i lampki punktowe. Do oświetlania pomieszczeń zaleca się używanie żarówek „mlecznych” dających światło rozproszone. W najbliższym otoczeniu dziecka nie może być też zbyt jasno (rażące światło pogarsza warunki widzenia).
• Przedmioty, wyposażenie wnętrz, zabawki powinny być w zróżnicowanych barwach.
• Należy zadbać o kontrastowe zestawienia przedmiotów np.: biały talerz położony na kolorowej podstawce, obrusie; wyłączniki światła oklejone barwną taśmą; jasna kaszka podana z ciemnej miseczki, czekoladowy budyń z białej itp.
• Najbliższą przestrzeń dziecko może poznawać dotykiem. Będzie to np. łóżeczko. Maluch nauczy się, że wyciągnięta w bok ręka trafi na szczebelki, w górę - na sznurek z zabawkami. Jeżeli zastosujemy punktowe światła w różnych miejscach łóżeczka, folie odblaskowe, zabawki w kontrastowych kolorach, to do dotykowej orientacji w małej przestrzeni dodamy orientację za pomocą wzroku.
• Należy pamiętać, że raczkujące, chodzące dziecko z zaburzoną percepcją wzrokową nie widzi dużej przestrzeni tak jak my. Nie widzi tego, co znajduje się na przeciwległej ścianie pokoju, nie widzi z wózka osób i samochodów mijanych podczas spacerów.
• Stałość umiejscowienia przedmiotów w domu, w przedszkolu ułatwi dziecku poruszanie się i odnajdywanie elementów wyposażenia pomieszczeń
• Dziecko potrzebuje więcej czasu na obejrzenie przedmiotu, nie należy go ponaglać, wydłużenie czasu obserwacji pozwoli mu dostrzec większą liczbę szczegółów.
• Nie należy wyręczać dziecka w czynnościach samoobsługowych, a jedynie wspierać, ułatwiać ich wykonanie, a przede wszystkim zapewnić poczucie pełnej akceptacji, miłości i bezpieczeństwa.
• Pomoce wizualne powinny być wsparte metodami bazującymi na percepcji słuchowej i dotyku.
• Pomoce dydaktyczne wizualne i do prac grafomotorycznych powinny być powiększone (dzieci słabo widzące maja problem z dostrzeganiem elementów zbyt małych i zbyt dużych) oraz posiadać kontrast kolorystyczny.
• Dzieci te pracują w wolniejszym tempie, dlatego należy wydłużyć czas ich pracy (mniej więcej o połowę wolniej w porównaniu ze zdrowymi rówieśnikami).
• Należy dbać o higienę wzroku, uwzględniając zasadę, że praca angażująca receptor wzrokowy powinna trwać ok. 15 min., po niej krótka przerwa i ewentualnie następne ćwiczenie.

PRZYKŁADOWE ĆWICZENIA STYMULUJĄCE PERCEPCJĘ WZROKOWĄ

• Podnoszenie rączek i nóg niemowlęcia, by mogło je zobaczyć, można założyć na stopy kolorowe skarpetki, bransoletkę, dzwonek na nadgarstek. Ćwiczenia te pomogą uświadomić sobie rolę własnego ciała, własnych rąk, sięgać nimi po zabawki, a w przyszłości manipulować obiektami pod kontrolą wzroku. Niemowlę musi nabrać nawyku patrzenia na to, co robią jego ręce.
• Pokazujemy dwa podobne obiekty i staramy się sprowokować przerzucanie spojrzenia z jednego na drugi, następnie zbliżamy oba do środkowej części pola widzenia (linia nosa). Pomagamy dziecku uchwycić przedmiot, wziąć go w obie dłonie w linii środkowej ciała, przełożyć go z ręki do ręki. Sprawdzamy w czasie tych zabaw, czy dziecko śledzi wzrokiem wykonywaną czynność.
• Podczas ubierania i rozbierania możemy pokazywać dziecku śpioszki i kaftaniki we wzory stymulujące wzrok (jasno-ciemne pasy, kratki, zygzaki).
• W czasie kąpieli możemy powrzucać do wody kolorowe zabawki i pozwolić, aby dziecko je wyławiało.
• Stosując zasadę: jasne tło – ciemna zabawka, ciemne tło – jasna zabawka i dodatkowe oświetlenie, pomagamy dziecku zobaczyć przedmiot. Prezentujemy go w różnych obszarach pola widzenia, w różnej odległości od oka.
• Fotografowanie wzrokiem otoczenia np.: przedmiotów w jednym kolorze, o tym samym kształcie itp.
• Pokazywanie wzrokiem przedmiotów, o których mówi druga osoba.
• Wpatrywanie się w rzeczy znajdujące się daleko i blisko.
• Wodzenie wzrokiem np.: za światłem, przedmiotem lub osobą będącą w ruchu.
• Malowanie wzrokiem, nosem przedmiotów, figur, liter.
• Ćwiczenia w utrzymywaniu kontaktu wzrokowego z drugą osobą, podczas wykonywania ruchów.
• Zabawy w patrzenie jednym okiem.

Możliwości usprawniania widzenia jest wiele. Zabiegi usprawniające różne poziomy funkcjonowania wzrokowego należy przeprowadzać w różnych sytuacjach życia codziennego. Ich dobór powinien być uzależniony od indywidualnych możliwości dziecka. Zadaniem rodziców i terapeutów jest pokazanie dziecku, że może i umie patrzeć. Przekonanie to umożliwi mu wykorzystanie w rozwoju psychoruchowym nawet bardzo osłabionego wzroku i będzie wstępem do prowadzenia dalszych ćwiczeń z zakresu usprawniania widzenia.

Literatura

1. Walczak G. „Stymulacja umiejętności widzenia słabo widzących dzieci w wieku 0-3 roku życia”. Warszawa 1998r. WSIP.
2. Pilecki J., Kozłowski M. (red.) „Rehabilitacja oraz edukacja dzieci i młodzieży z dysfunkcjami narządu wzroku”. Kraków 1999r. Wydawnictwo Edukacyjne.
3. www.tecza.org